(આજનો વિષય મુખ્યત્વે કરીને સાંખ્યદર્શનના નિર્ણયોની વિરુદ્ધમાં આચાર્ય શંકરની દલીલોનો હતો.)

સાંખ્ય કહે છે કે ચેતના એક મિશ્રણ છે; અને તેનાથી પર અંતિમ પૃથક્કરણ રૂપે આપણને પુરુષ એટલે સાક્ષી આપે છે; પરંતુ પુરુષો અસંખ્ય છે, આપણા પૈકીનો દરેક પણ એક પુરુષ છે. તેથી ઊલટું અદ્વૈત ભારપૂર્વક કહે છે કે પુરુષ એક જ હોઈ શકે; પુરુષ ચેતન અને અચેતન કે કોઈપણ ગુણ ન હોઈ શકે, કારણ કે આવા ગુણો કાં તો તેને બદ્ધ કરે અગર છેવટે ગુણો નાશ પામે. તેથી તે એક પુરુષ ગુણરહિત જ હોવો જોઈએ, તેનામાં જ્ઞાન (ગુણ) પણ ન હોવું જોઈએ અને તે વિશ્વનું કે બીજા કશાનું કારણ ન થઈ શકે. વેદો કહે છેઃ ‘सदेव इदमग्र आसीत एकमेवाद्वितीयम्’ આરંભમાં આ સર્વ એક અદ્વિતીય સત્ જ હતું.’

જ્ઞાનની સાથે સત્ત્વગુણ હોય છે. તેથી એમ સિદ્ધ નથી થતું કે સત્ત્વગુણ જ્ઞાનનું કારણ હતું. ઊલટું પૂર્વથી જ જે હતું તેને સત્ત્વગુણ બહાર લાવે છે, જેવી રીતે અગ્નિ તેની પાસે મૂકવામાં આવેલા લોઢાના ગોળામાં બહારથી પ્રવેશીને નહીં પણ તેનામાં પૂર્વથી જ ગુપ્ત રહેલા અગ્નિને જગાડીને તેને તપાવે છે તેમ.

શંકરાચાર્ય કહે છે કે જ્ઞાન બંધન નથી, કારણ તે ઈશ્વરનો સ્વભાવ છે. વ્યક્ત હોય અથવા અવ્યક્ત હોય, પણ જગત સદાય છે જ; તેથી એક શાશ્વત પદાર્થનું અસ્તિત્વ છે જ.

‘ज्ञान-बल-क्रिया’ ઈશ્વર છે. તેને આકારની પણ જરૂર નથી, કારણ કે અનંત જ્ઞાનને ગ્રહણ કરીને ધારણ કરી રાખવા માટે વચ્ચે માધ્યમ તરીકે માત્ર સાન્તને આકારની જરૂર પડે છે; પણ ઈશ્વરને ખરી રીતે તેવી કોઈ સહાયની જરૂર નથી. ‘આવાગમનકારી આત્મા’ જેવું કંઈક નથી. આત્મા માત્ર એક જ છે. જીવ (વ્યક્તિરૂપ આત્મા) આ શરીરનો સચેતન નિયામક છે; તેની અંદર પાંચ પ્રાણો એકત્ર થાય છે અને છતાં તે જીવ જ આત્મા છે કારણ કે સર્વ કંઈ આત્મા જ છે. તમે તેના વિશે જે વિચાર કરો છો તે તમારો ભ્રમ છે, જીવમાં નથી. તમે ઈશ્વર છો, તે સિવાય બીજો જે કોઈ વિચાર તમે કરો છો, તે ખોટું છે. કૃષ્ણની કૃષ્ણ તરીકે નહીં પણ કૃષ્ણમાં રહેલા આત્માની કૃષ્ણ તરીકે ઉપાસના કરવી જોઈએ. માત્ર આત્માની ઉપાસના કરવાથી જ મુક્તિ મેળવી શકાય. વ્યક્તિરૂપ ઈશ્વર સુદ્ધાં જ્ઞેયરૂપ બનેલો આત્મા છે. શંકર કહે છેઃ ‘સ્વસ્વરૂપનું તીવ્ર અનુસંધાન તે ભક્તિ છે.’

ઈશ્વરને પામવા માટે જે જે ઉપાયો આપણે લઈએ તે બધાય સાચા છે. એ તો માત્ર આસપાસના તારાઓની અંદર સ્થાન ઠરાવતાં ઠરાવતાં ધ્રુવ તારાને શોધી કાઢવા જેવું છે.

શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતા એ વેદાંત ઉપર ઉત્તમમાં ઉત્તમ પ્રમાણગ્રંથ છે.